Oryginalny artykuł naukowy
Acta Albaruthenica

Problem autorstwa i historiografia Krótkiego zebrania nauki chrześcijańskiej dla wieśniaków mówiących językiem polsko-ruskim wyznania rzymskokatolickiego

2024, 24, Numer 24

Andrei Haiduk

orcid.org/0009-0000-0758-473X

DOI

10.31338/2720-698Xaa.24.4

Model publikowania

-

Rodzaj licencji

-

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

historia

Klasyfikacja

-

Język publikacji

Polski

Pliki do pobrania

PDF 359 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:40

Liczba pobrań:6

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Zobacz mapę pobrań

Abstrakt

Artykuł jest poświęcony historiografii badań i kwestii autorstwa Krótkiego zebrania nauki chrześcijańskiej dla wieśniaków mówiących językiem polsko-ruskim wyznania rzymskokatolickiego (1835) – pierwszej publikacji we współczesnym języku białoruskim. Ponadto w publikacji omówiono kwestię autorstwa anonimowego artykułu na temat języka dzieła, który ukazał się w tym samym roku na łamach «Журнала Министерства Народного Просвещения». Poprzez analizę badań nad książką udało się ustalić, że Jefimij Karskij był pierwszym naukowcem, który przypisał autorstwo nad książką Michałowi Bobrowskiemu, natomiast Mikałaj Chaustowicz zanegował tę wersję i przypisał artykuł z 1835 r. Ignacemu Daniłowiczowi. Te zagadnienia stały się przedmiotem następnych studiów. Stosując metodę porównawczą i analizę terminów językowych w tekstach źródłowych autor artykułu doszedł do wniosku, że byli profesorowie Uniwersytetu Wileńskiego nie byli autorami powyższych dzieł. W pracy zostały też przedstawione wyniki badań archiwalnych przeprowadzonych przez autora artykułu.

Słowa kluczowe:

Bibliografia

Abramowicz Ludwik. 1925. Cztery wieki drukarstwa w Wilnie: zarys historyczny (1525–1925). Wilno: Ludwik Chomiński Tłocznia „Lux”.

Ânkovskіj Plakidʺ. 1864. Protoіrej Mihailʺ Bobrovskіj (Okončanіe). „Litovskіâ eparhіâlʹnyâvѣdomosti”. № 2: 51-66 [Янковскій Плакидъ. 1864. Протоірей Михаилъ Бобровскій(Окончаніе). „Литовскія епархіяльныя вѣдомости”. № 2: 51-66].

Beauvois Daniel. 2010. Wilno – polska stolica kulturalna zaboru rosyjskiego 1803–1832. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Białokozowicz Bazyli. 1999. U źródeł kształtowania się nowożytnej białoruskiej świadomości narodowej. „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 1999, № 12: 39–73.

Bibila Julija. 1929. Letapis belaruskaha druku. Častka II: Paasobnyja vydan′ni na belaruskaj move (Z dadatkam prokljamacyj i adozvaŭ 1863 i 1905) 1835–1916 hh. Mensk: Vydan′ne Belaruskaj Dzjaržaŭnaj Bibliotèki [Бібіла Юлія. 1929. Летапіс беларускага друку. Частка II: Паасобныя выданьні на беларускай мове (З дадаткам проклямацый і адозваў 1863 і 1905) 1835–1916 гг. Менск: Выданьне Беларускай Дзяржаўнай Бібліотэкі].

Bieliński Józef. 1899–1900. Uniwersytet Wileński (1579–1831). t. 2. Kraków: Druk W.L. Anczyca i Spółki.

BN BOZ (Biblioteka Narodowa Biblioteka Ordynacji Zamojskiej) Rps 1659 [O wpływie Kościoła Rzymskiego na ięzyk słowiański, pod względem liturgii uważany, osobliwie w Dalmacyi. Rozprawa na publicznem posiedzeniu Cesarskiego Wileńskiego Uniwersytetu d. 15 września 1826 czytana].

BN BOZ (Biblioteka Narodowa Biblioteka Ordynacji Zamojskiej) Rps 1735 [Zbiór rospraw X. M. Bobrowskiego prof. b. Uniwersytetu Wileńskiego], l. 44–115 [Wspomninie o znamienitszych Professorach Uniwesytetu Wileńskiego].

Bobrovskìj Pavel. 1887. Sud’ba Suprasl’skoj rukopisi, otkrytoj doktorom bogosloviâ, magistrom filosofii i filologii M.K. Bobrovskimʺ. Sankt-Peterburgʺ: Tipografìâ V.S. Balaševa [Бобровскій Павел. 1887. Судьба Супрасльской рукописи, открытой докто ром богословия, магистром философии и филологии М.К. Бобровскимъ. Санкт-Петербургъ: Типографія В.С. Балашева].

Bobrovskìj Pavel. 1889. Mihailʺ Kirillovičʺ Bobrovskij (1785–1848) učenyj slavist-orìentalist. Istoriko-bìografičeskìj očerkʺ. Sankt-Peterburgʺ: Tipografìâ V.S. Balaševa [Бобровский Павел. 1889. Михаилъ Кирилловичъ Бобровский (1785–1848) ученый славист-оріенталист. Историко-біографическій очеркъ. Санкт-Петербургъ: Типографія В.С. Балашева].

Bobrovskìj Pavel. 1890. Pisʹmo professora M.K. Bobrovskago i I. M. Daniloviču. Vilʹna, dnâ 16 fevralâ 1833 (43–46). W: Kʺ bіografіi M.K. Bobrovskago (slavânskogo filologaorіentalista). Sankt-Peterburgʺ: Tipografiâ V.V. Komarova [Бобровскій Павел. 1890. Письмо профессора М.К. Бобровскаго и И.М. Данiловичу. Вильна, дня 16 февраля 1833 (43–46). В: Къ біографіи М.К. Бобровскаго (славянского филолога-оріенталиста). Санкт-Петербургъ: Типография В.В. Комарова].

Bobrowski Michał (248–250). W: Bibliografia literatury polskiej Nowy Korbut. T. 4. 1966. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Bobrowski Michał. 1826. Przypisy do Uwagi nad nieumiejętnościami języka słowiańskiego i t.d. „Dziennik Wileński. Historia i Literatura” t. 1: 341–354; 391–407.

Bobrowski Michał. 1827. Wzmianka o życiu o pismach Raguzanina Gondola czyli Gundu licza, a w szczególności o jego poemie pod tytułem Osman. Czytał na literackiém posiedzeniu w Cesarskim Wileń. Uniwersytecie, Kanonik Bobrowski, Pisma ś. I Słowiańskiego języka. „Dziennik Wileński: Historia i Literatura” t. 3: 194–203.

Bobrowski Michał. 1929. Wspomnienia o znakomitych profesorach wileńskiej Akademii i Uniwersytetu. „Alma Mater Vilnensis” z. 8: 13–34.

ButД—nas Domas (red.). 1990. Lietuvos Centrinio valstybinio istorijos archyvo fondЕі Еѕinynas. Vilnius: Mokslas.

Charkiewicz Walerjan. 1936. Bobrowski Michał (160–161). W: Polski Słownik Biograficzny. t. II, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Charkiewicz Walerjan. 1929. Bez steru i busoli: Sylwetka ks. prof. Michała Bobrowskiego. Wilno: Drukarnia „Lux”.

Cieplak Jan. 1894. Ks. Michał Bobrowski, profesor Uniwersytetu Wileńskiego (329–346). W: «Charitas»: księga zbiorowa wydana na rzecz R.-K. Towarzystwa Dobroczynności przy Kościele Św. Katarzyny w Petersburgu. Petersburg: Drukarnia S. Kornatowskiego.

Czeczot Jan. 1846. Piosnki wieśniacze z nad Niemna i Dźwiny, niektóre przysłowia i idiotyzmy, w mowie sławiano-krewickiej, s postrzeżeniami nad nią uczynionemi. Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego.

D-ʺ. 1829. O russkoj diplomatikě. „Moskovskìj věstnikʺ: 68–82 [Д-ъ. 1829. О русской дипломатикѣ. „Московскій вѣстникъ“: 68–82].

Danilovičʺ Ignatìj. 1836. Učiliŝa i vospitaniâ vʺ srednìe věka. «Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosveŝeniâ» cz. X: 532–582 [Даниловичъ Игнатій. 1836. Училища и воспитания въ средніе вѣка. «Журнал Министерства Народного Просвещения» cz. X: 532–582].

Danilovičʺ Ignatìj. 1837. O hodě ugolovnago zakonověděnìâ voobŝe, i preimuŝestvenno vʺ Germanìi. «Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosveŝeniâ» cz. XIV: 339–377 [ Дани ловичъ Игнатій. 1837. О ходѣ уголовнаго законовѣдѣнія вообще, и преиму- щественно въ Германіи. «Журнал Министерства Народного Просвещения» cz. XIV: 339–377].

Danilovičʺ Ignatìj. 1840. O litovskihʺ lětopisâhʺ. «Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosveŝeniâ » cz. XXVIII: 70–114 [Даниловичъ Игнатій. 1840. О литовскихъ лѣтописяхъ. «Журнал Министерства Народного Просвещения» cz. XXVIII: 70–114].

Danilovičʺ Ignatìj. 1841. Vzglâd na litovskoe zakonodatel’stvo i litovskìe statuty. «Ûridičeskìâ zapiski»: 1–46 [Даниловичъ Игнатій. 1841. Взгляд на литовское законодательство и литовскіе статуты. «Юридическія записки»: 1–46].

Daniłowicz Ignacy. 1840. O kronikach litewskich. „Magazyn Powszechny”, z. VIII: 177–195.

Daniłowicz Ignacy. 1841. Wiadomość o właściwych litewskich latopisach. „Ataneum” t. 6: 13–62.

Dialekt białoruski. 1835. „Tygodnik Petersburski” № 95: 554.

Estreicher Karol (red.). 1961. Bobrowski Michał (393–394). W: Bibliografia Polska XIX stulecia, t. 2: B. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Godek Sławomir. 2012. III Statut Litewski w dobie porozbiorowej. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Gołębiowski Łukasz. 1826. O dziejopisach Polski, ich duchu, zaletach i wadach. Warszawa: Drukarnia Szkolna.

Jahn Joannis. 1829. Archeologia Biblica. post D. Fourer. Ackermanni conamina. primum ed. Michaël Bobrowski. Vilnae: sumtibus Josephi Zawadzki.

Jankowski Placyd. 1927. Protojerej Michał Bobrowski. tłum. i wstęp W. Charkiewicz. „Słowo”. № 182: 2.

Janulaitis Augustinas. 1932. Ignas DanilaviДЌius Lietuvos bei jos teisД—s istorikas. I Dalis: DanilaviДЌiaus gyvenimas ir darbai. Kaunas: Vytauto DidЕѕiojo universitetas.

Karskìj Efimìj. 1921. Bělorusy, t. III: Očerki slovesnosti bělorusskago plemeni, kn. 2: Staraâ zapadno-russkaâ pis’mennost’. Petrogradʺ: 12-â Gosudarstvennaâ Tipografìâ [Кар скій Ефимій. 1922. Бѣлорусы, т. ІІІ: Очерки словесности бѣлорусскаго племени, кн. 3: Художественная литература на народномъ языкѣ. Петроградъ: 12-я Государственная Типографія].

Karskìj Efimìj. 1922. Bělorusy, t. III: Očerki slovesnosti bělorusskago plemeni, kn. 3: Hudo žestvennaâ literatura na narodnomʺ âzykě. Petrogradʺ: 12-â Gosudarstvennaâ Tipografìâ [Карскій Ефимій. 1922. Бѣлорусы, т. ІІІ: Очерки словесности бѣлорусскаго племени, кн. 3: Художественная литература на народномъ языкѣ. Петроградъ: 12-я Государственная Типографія].

Kniha Belarusi 1517–1917: Zvodny kataloh. 1986. Minsk: Vydavectva „Belaruskaja Saveckaja Èncyklapedyja“ imja Petrusja Broŭki [Кніга Беларусі 1517–1917: Зводны каталог. 1986. Мінск: Выдавецтва “Беларуская Савецкая Энцыклапедыя“ імя Петруся Броўкі].

Kocójowa Maria. 1993. Przewodnik po zbiorach rękopisów w Wilnie. Kraków: Polskie Towarzystwo Bibliologiczne. Oddział: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych “Universitas”.

Krótkie zebranie nauki chrzesciańskiey: dla wieśniakow mówiących językiem polsko-ruskim wyznania rzymsko-katolickiego. 1835. Wilno Drukarnia Diecezalna.

Kurczewski Jan. 1908. Kościół zamkowy czyli Katedra wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju: na podstawie aktów kapitulnych i dokumentów historycznych, cz. 1. Wilno: Józef Zawadzki.

Kurczewski Jan. 1912. Biskupstwo Wileńskie: od jego założenia do dni obecnych, zawie rające dzieje i prace biskupów i duchowieństwa diecezji wileńskiej, oraz wykaz kościołów, klasztorów, szkół i zakładów dobroczynnych i społecznych. Wilno: Józef Zawadzki.

L. 1922. Belaruski Katèxizm 1835 hodu. „Belaruski S′cjah“ № 4: 65–66 [L. 1922. Беларускі Катэхізм 1835 году. „Беларускі Сьцяг“ № 4: 65–66].

Lelewel Joachim. 1826. Dodatek do rosprawy Daniłowicza w Nrze 17 umieszczony o Dyplomatyce Ruskiej. „Dziennik Warszawski”. t. 6, № 19: 211–241.

LMAVB RS (Lietuvos mokslЕі akademijos VrublevskiЕі biblioteka) 318 [Vilniaus Viskupjos i Arkiviskupijos dokumentu kolekcija].

LMAVB RS (Lietuvos mokslЕі akademijos VrublevskiЕі biblioteka) 43 [Vilniaus katedros kolekcija].

LMAVB RS (Lietuvos mokslЕі akademijos VrublevskiЕі biblioteka) 44 [Vilniaus Metropolijos Kurija].

LNMMB RS (Lietuvos nacionalinД— Martyno MaЕѕvydo biblioteka) 55 [Prioult Abrert].

LVIA (Lietuvos valstybės istorijos archyvas) 1240 [Vilniaus cenzūros komitetas], ap. 1, b. 25, l. 20v [Biletnaâ kniga cenzurnogo komiteta] [LVIA (Lietuvos valstybės isto rijos archyvas) 1240 [Vilniaus cenzūros komitetas], ap. 1, b. 25, l. 20v (Билетная книга цензурного комитета)].

LVIA (Lietuvos valstybД—s istorijos archyvas) 604 (Vilniaus Romos katalikЕі vyskupystes dvasinД— konsistorija).

LVIA (Lietuvos valstybД—s istorijos archyvas) 694 [Vilniaus Romos kataliku metropoljos kurja].

Maroszek Józef, Wilczewski Waldemar F. 1998. Archiwa kapituły i kurii diecezjalnej wileńskiej, dzieje i współczesne miejsca przechowywania w zbiorach litewskich i polskich. „Białostocczyzna” № 4: 3–10.

Maroz Uladzimir. 2013. Duxoŭny nastaŭnik filamataŭ. Postac′ Mixala Babroŭskaha. „Kufèrak Vilenščyny“ № 15: 89–103 [Мароз Уладзімір. 2013. Духоўны настаўнік філаматаў. Постаць Міхала Баброўскага. „Куфэрак Віленшчыны“ № 15: 89–103].

MediЕЎauskienД— Zita. 1998. Rusijos cenzЕ«ra Lietuvoje XIX a. Viduryje. Kaunas: Vytauto DidЕѕiojo universiteto leidykla.

Novyâ knigi, izdannyâ vʺ Rossìi. 1835. «Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosveŝeniâ», cz. VIII: 178–179 [Новыя книги, изданныя въ Россіи. 1835. «Журнал Минис терства Народного Просвещения», cz. VIII: 178–179].

Pustaxod Taccjana. 2017. Navukova-pedahahičnaja i asvetnickaja dzejnasc′ M.K. Babroŭskaha (1784–1848 hh.). Minsk [kandydackaja dysertacyja: Belaruski Dzjaržaŭny Ŭniversitèt] [Пустаход Таццяна. 2017. Навукова-педагагічная і асветніцкая дзейнасць М.К. Баброўскага (1784–1848 гг.). Мінск [кандыдацкая дысертацыя: Беларускі Дзяржаўны Ўніверсітэт]].

Redakciâ «Žurnala Ministerstva Narodnogo Prosveŝeniâ» [Редакция «Журнала Министерства Народного Просвещения»] [online] https://fgurgia.ru/object/2843397 [dostęp: 12.05.2024].

RGIA (Rossijskij gosudarstvennyj istoričeskij arhiv [Российский государственный исто- рический архив]) 772 [Главное управление цензуры МНП] op. 1 d. 776: 13 [Донесения Виленского цензурного комитета с перечнями вышедших и высланных в Главное управление цензуры изданий: 21 марта 1835 - 11 января 1836].

RGIA (Rossijskij gosudarstvennyj istoričeskij arhiv [Российский государственный исто- рический архив ]) 742 [Редакция «Журнала Министерства народного просвещения»] op. 1 [1833-1852 гг.].

Sadowska Leokadja. 1929. Z listów do Joachima Lelewela o statucie litewskim (1815–1830). „Ateneum Wileńskie” r. VI. z. 3–4: 610–635.

Szafarzyk Pawel Josef. 1843. Słowiański Narodopis, tłum. P. Dahlmann. Wrocław: Nakład Zygmun ta Sehlettera.

Šafárik Pawel Josef. 1842. Slovanský národopis. II wyd. Praga: Nákladem Wydawatele.

Semjančuk Al′bina. 1999. Ihnat Danilovič jak dasledčyk belaruska-litoŭskix letapisaŭ. „Białoruskie Zeszyty Historyczne” Nr 12: 133–143 [Семянчук Альбіна. 1999. Ігнат Даніловіч як даследчык беларуска-літоўскіх летапісаў. „Białoruskie Zeszyty Historyczne” Nr 12: 133–143].

Sołoduch Ad. 1922. Ciekawy dokument. „Przegląd Wileński” № 26–27: 4–5.

Stankiewič Adam. 1935. 100=lećcie Biełaruskaj katechizmoŭki. „Chryścijánskaja Dúmka” № 9: 1–2.

Stankiewič Adam. 1937. Mahnušeŭski, Paŭluk Bachrym, Babroŭski: (da wytokaŭ «biełaruskaha adradžeńnia). Wilno.

Szot Adam. 2008. Źródła do dziejów Kościoła katolickiego w archiwach wileńskich. „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” № 89: 73–83.

Tereškovič Pavel. 2004. Ètničeskaâ istoriâ Belarusi XIX–načala XX v.: V kontekste Central’no- Vostočnoj Evropy. Minsk: BGU [Терешкович Павел. 2004. Этническая история Беларуси XIX–начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. Минск: БГУ].

Tokc′ Sjarhej. 2007. Belaruskaja vëska ŭ èpoxu z′menaŭ. Druhaja palova XIX – peršaja tracina XX st. Mensk: Tèxnalëhija [Токць Сяргей. 2007. Беларуская вёска ў эпоху зьменаў. Другая палова ХІХ – першая траціна ХХ ст. Менск: Тэхналёгія].

Ulaščik Nikolaj. 1985. Vvedenie v izučenie belorussko-litovskogo letopisaniâ. Moskva: «Nauka» [Улашчик Николай. 1985. Введение в изучение белорусско-литовского летописания. Москва: «Наука»].

VUB RS (Vilniaus universiteto biblioteka) 57 [Vilniaus Kapitula].

VUB RS (Vilniaus universiteto biblioteka) 63 [Andrius Klongevičius].

Wtorek 29 grudnia. 1835 „Korrespondent“ nr 355: 1.

Xaŭstovič Mikola. 1999a. Peršaja Knižka. U: XIX STAHODDZE: Navukova-litaraturny al′manax. Kniha peršaja. Rèd. M. Xaŭstovič. Minsk: BDU [Хаўстовіч Мікола. 1999a. Першая Кніжка. У: XIX СТАГОДДЗЕ: Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая. Рэд. М. Хаўстовіч. Мінск: БДУ].

Xaŭstovič Mikola. 1999b. Ihnat Danilovič i «Katèxizis» 1835 hoda. „Białoruskie Zeszyty Historyczne” № 12: 144–152 [Хаўстовіч Мікола. 1999b. Ігнат Даніловіч і “Катэхізіс“ 1835 года. „Białoruskie Zeszyty Historyczne” № 12: 144–152].

Xaŭstovič Mikola. 2016. Dasliedavanni i Materyjaly: Litaratura Bielarusi XVIII–XIX stahoddziaŭ. Tvory nieviadomych aŭtaraŭ. T. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego [Хаўстовіч Мікола. Даследаванні і Матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII–XIX стагоддзяў. Творы невядомых аўтараў. T. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego].

Zaprudzki Sjarhej. 2020. Narysy historyi belaruskaha movaznaŭstva XIX stahoddzja: dapamožnik. Minsk: BDU [Запрудскі Сяргей. 2020. Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік. Мінск: БДУ].

Zasztowt Leszek. 1997. Kresy 1832–1864: Szkolnictwo na ziemiach litewskich i ruskich dawnej Rzeczypospolitej. Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN.

Podobne publikacje