Obrzędowe i codzienne pożywienie w polszczyźnie północnokresowej (na podstawie narracji dawnych mieszkańców wsi na pograniczu białorusko-litewskim)
2025, 25, Numer 25
Model publikowania
Rodzaj licencji
Dziedzina
Dyscyplina
Klasyfikacja
Język publikacji
Abstrakt
Many articles and books have been devoted to the cuisine of the borderlands, but new recordings collected by researchers contain vocabulary and recipes that supplement previous studies and are therefore valuable. The article presents a dictionary of culinary vocabulary, i.e. ritual dishes and everyday foods, as well as verbs naming cooking actions, in the Polish spoken by residents of former peasant villages and noble areas in the vicinity of Eishishkes, Nacha and Radun, where, in addition to bread, which was baked in every house, slodukha, zatsirka, machanka (gravy), bliny or wątrobianka (saltisone with liver) were prepared. On Christmas Eve, meat broth, syta (mead), gruca (kasha), uszki (a kind of dumpling), śliżyki (a kind of cake) and other dishes were prepared; a total of 12 dishes was traditionally prepared, representing the number of apostles. Meanwhile, bread kvas, sauerkraut or beetroot were prepared in large oak barrels. This culinary vocabulary was selected from narratives recorded by the author at the turn of the 20th and 21st centuries from the residents of the Belarusian-Lithuanian borderland in the Belarusian region of Voranava. This publication contributes to knowledge of the former Eastern borderlands and contributes to documentation of north-eastern Polish peripheral dialects.
Słowa kluczowe:
Bibliografia
AGWB 1980 = Glinka Stanisław, Obrębska-Jabłońska Antonina, Siatkowski Janusz (red.). 1980. Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny. T. I. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich.
Bohdanowicz Janusz. 1996. Pożywienie. Zbieractwo – Pożywienie głodowe. W: Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego. T. III: Pożywienie i sprzęty z nim związane. Red. Janusz Bohdanowicz. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 10–21.
Borejszo Maria. 1994. O nazwach napojów i potraw w poznańskich lokalach gastronomicznych. „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza I (XXI): 92–107.
Borejszo Maria. 2007. Staropolska leksyka kulinarna. „Prace Filologiczne” LIII: 37–48.
Domitrak Julia. 2018. Słownictwo kulinarne w gwarach ukraińskich. „Naukovì pracì Kam`ânecʹ- Podìlʹsʹkogo nacìonalʹnogo unìversitetu Ìmenììvana Ogìênka, Fìlologìčnì nauki” vip. 46: 82–91 [„Наукові праці Кам’янець-Подільського національного університету імені Івана Огієнка, Філологічні науки” вип. 46: 82–91].
Domitrak Julia. 2020. Co jedzą i jak gotują Polacy na Brasławszczyźnie? Słownictwo i słowotwórstwo gwarowe. „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” LXVIII: 31–54.
Falińska Barbara. 1991. Z badań nad regionalizmami w słownictwie kulinarnym. W: Regionalizmy w języku familijnym (zbiór studiów). Red. Kwiryna Handke. Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum. 79–88.
Jank Leks 2022 = Jankowiak Mirosław. 2022. Leksyka gwar białoruskich na Litwie. Dziedzictwo językowe pogranicza bałtycko-słowiańskiego. Praha: Słovanský ústav AV ČR, v.v.i.
KJD Podl 2016 = Barszczewska Nina, Chaustowicz Mikałaj, Timoszuk Mikołaj (red.). 2016. Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia. T. II. Człowiek. Rodzina. Dom. Opr. Mikałaj Chaustowicz, Nadzieja Panasiuk. Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Konczewska Katarzyna. 2022. Nazwy pożywienia w gwarach grodzieńskich świadectwem historycznej wielojęzyczności subregionu. „Prace Filologiczne” 77: 167–183.
Kostecka-Sadowa Anna. 2022. Nazwy potraw w mowie mieszkańców dawnych kresów południowo-wschodnich (na przykładzie kilku wsi z obwodu lwowskiego). „Prace Filologiczne” 77: 185–199.
Kostecka-Sadowa Anna. 2023. Nazwy wyrobów z mąki w mowie mieszkańców dawnych Kresów Południowo Wschodnich (na przykładzie kilku wsi z obwodu lwowskiego). „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” 18: 169–180.
Kowalska-Lewicka Anna, Szromba-Rysowa Zofia. 1976. Pożywienie ludności wiejskiej. W: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. T. I. Red. Maria Biernacka, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Wanda Paprocka. Wrocław: Zakład Narod. Ossolińskich. 353–376.
Kozłowska-Doda Jadwiga. 2021. Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań terenowych z przełomu XX i XXI w.), Lublin: Wydawnictwo Werset.
Kurz 1993 = Kurzowa Zofia. 1993. Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w. Warszawa – Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Markowski Andrzej. 1994. Kuchnia w języku, czyli o nazwach produktów kulinarnych. W: Wokół stołu i kuchni. Wyb. i opr. Maja i Jan Łozińscy. Warszawa: TenTen. 129–141.
Marszałek Marek. 2022. Z radzieckiej kuchni północnokresowej. Unifikujące oddziaływanie języka rosyjskiego na polską, litewską i białoruską frazematykę kulinarną. „Poradnik Językowy” 9: 48–61.
PPW 2021 = Rembiszewska Dorota Krystyna, Siatkowski Janusz. 2021. Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie. Studia wyrazowe. Cz. 2. Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Rutkowska Krystyna. 1999. Słownictwo zimowych obrzędów dorocznych na Wileńszczyźnie. W: Język polski dawnych Kresów Wschodnich. T. 2. Red. Janusz Rieger. Warszawa: Semper. 27–46.
SEBM 2008 = Cyhun Genadź (rèd). 2008. Sloǔnìk ètymalagìčny belaruskaj movy. T. 12. 2008. Mìnsk: Belaruskaâ navuka [Цыхун Генадзь (рэд.). 2008. Слоўнік этымалагічны беларускай мовы. Т. 12. Мінск: Беларуская навука].
Sloǔnìk gavorak paǔnočna-zahodnâj Belarusì ì âe pagranìča. 1979–1986. T. 1–5. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka [ Слоўнік гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе паграніча. 1979–1986. Т. 1–5. Мінск: Навука і тэхніка].
Słownik brasławski 2009 = Budźko Iryna, Guszczewa Olga, Kazancewa Helena, Smułkowa Elżbieta. 2009. Brasławszczyzna. Pamięć i współczesność. 2009. T. 2. Słownictwo dwujęzycznych mieszkańców rejonu (Słownik brasławski). Red. Elżbieta Smułkowa. Konsultacja lituanistyczna: Nijola Birgiel. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
SMPP 2017 = Grek-Pabisowa Iryda, Ostrówka Małgorzata, Jankowiak Mirosław. 2017. Słownik mówionej polszczyzny północnokresowej. Warszawa: IS PAN. Na prawach rękopisu.
Smyk Katarzyna, Pudłocki Tomasz, Wodzińska Izabela (red.). 2017. Puszcza sandomierska od kuchni. Miedzy tradycją a współczesnością. Kolbuszowa: Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej.
SPGB 2014 = Rieger Janusz. 2014. Słownictwo polszczyzny gwarowej na Brasławszczyźnie. Oparte głównie na zapisach Anny Stelmaczonek-Bartnik, Barbary Jasinowicz, Wiktora i Elżbiety Minksztymów, Natalii Ananiewej i kartoteki Wiaczesława Werenicza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa.
SPGL 2006 = Rieger Janusz, Masojć Irena, Rutkowska Krystyna. 2006. Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie. Warszawa: Wydawnictwo DiG.
SPZB 1979–1986 = Mackevič Juzèfa (rèd.). 1979–1986. Sloŭnik belaruskix havorak paŭnočnazaxodnjaj Belarusi i jae pahraničča: u 5 t. Minsk : Navuka i tèxnika [Мацкевіч Юзэфа (рэд.). Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча: у 5 т. Мінск: Навука і тэхніка].
Szukiewicz Wandalin. 1912. Zwyczaje przy wypiekaniu chleba w pow. Lidzkim. „Ziemia. Tygodnik krajoznawczy illustrowany” III(35): 571–574.
Witaszek-Samborska Małgorzata. 2005. Studia nad słownictwem kulinarnym we współczesnej polszczyźnie. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Zakhutska Oksana. 2018. Słownictwo kulinarne gwary polskiej wsi Dorohań w Żytomierskiem. „Slavia Orientalis” LXVII(2): 325–349.
Żarski Waldemar. 2003. Nazwy zup w języku polskim. „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” XXIX: 157–161.
Inne artykuły z tego numeru
10.04.2026
Open accessProfesor UW Mikołaj Timoszuk (15.06.1944 – 21.08.2025)
10.04.2026
Open access„Nasza Niwa”Belarusian languageliterary languagedialectsdays of the weekНазвы дзён тыдня ў газеце “Наша Нива” (“Наша Ніва”), у сучаснай беларускай літаратурнай мове і дыялектах
10.04.2026
Open accessdialectologyBelarusian dialectsPolish dialectsBaltic dialectslinguistic borderlandGranice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie
Podobne publikacje
10.04.2026
Open accessProfesor UW Mikołaj Timoszuk (15.06.1944 – 21.08.2025)
10.04.2026
Open access„Nasza Niwa”Belarusian languageliterary languagedialectsdays of the weekНазвы дзён тыдня ў газеце “Наша Нива” (“Наша Ніва”), у сучаснай беларускай літаратурнай мове і дыялектах
10.04.2026
Open accessdialectologyBelarusian dialectsPolish dialectsBaltic dialectslinguistic borderlandGranice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie